Rzecz o Brzezinie

---

Wraz z Nowym Rokiem 2026, w Edukatorze rozpoczęła się już trzecia edycja kampanii promującej język polski i egzaminy z języka polskiego na poziomie GCSE oraz A-level, czyli polską maturę - państwowy egzamin z języka polskiego certyfikowany w Wielkiej Brytanii. Znamy już daty tegorocznych egzaminów maturalnych, które zaplanowano na maj i czerwiec. Zatem już za kilka miesięcy uczniowie przystąpią do państwowego egzaminu z języka polskiego na poziomie Polish A-level, który przewiduje trzy arkusze sprawdzające wiedzę kandydatów.

Arkusz 1, zatytułowany czytanie i pisanie, to egzamin, który trwa dwie godziny, trzydzieści minut i odbędzie się 21 maja br. Arkusz 2 – pisanie, obejmuje dwie godziny egzaminu, który uczniowie napiszą 1 czerwca. Ostatni - Arkusz 3 - słuchanie, czytanie i pisanie obejmuje podobnie, jak arkusz pierwszy, dwu i półgodzinny egzamin, który z kolei zaplanowano na 9 czerwca br. Mamy nadzieję, że w tym roku liczba kandydatów do polskiej matury przewyższy ubiegłoroczną ilość (w 2025 roku do egzaminu Polish GCSE podeszło ponad 9100 uczniów, ale do matury Polish A-level już tylko ponad 1100 – przyp. red.) i część z kandydatów w ramach jednej obowiązującej lektury wybierze właśnie opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza. Jednym z nich jest “Brzezina”, którą autor napisał w 1932 roku, w Willi “Atma” w Zakopanem. Obecnie mieści się w niej Muzeum im. Karola Szymanowskiego, z którym Iwaszkiewicz nie tylko się przyjaźnił, ale by również spokrewniony.

Ukształtowany przez kulturę i sztukę

Iwaszkiewicz był wybitnym, wszechstronnym pisarzem, kilkukrotnie nominowanym do literackiej Nagrody Nobla, wykładowcą i dyplomatą. Posiadał bogaty dorobek i doświadczenie zawodowe w dziedzinie publicystyki, polityki i był współtwórcą międzywojennej, wręcz kultowej grupy poetyckiej „Skamander”, w której szeregach tworzyli: Julian Tuwim, Jan Lechoń, Antoni Słomiński, Kazimierz Wierzyński, a w latach późniejszych Bolesław Leśmian i Witold Gombrowicz. Twórczość między innymi tych polskich literatów stanowi ponadczasową wartość w dziedzinie literatury polskiej, będąc inspiracją dla poetów i pisarzy przyszłych pokoleń, stając się centralnymi postaciami w dziejach literatury i bez których ta literatura nie miałaby prawa istnieć. W skład dorobku literackiego Iwaszkiewicza wchodzą wiersze, opowiadania, powieści i dramaty. Skupiał się w nich na psychice postaci, poświęcał uwagę motywom przemijania i odnajdywania sensu, szukał odpowiedzi na najbardziej istotne życiowe kwestie, co zaskutkowało tym, że jego twórczość doczekała się licznych adaptacji filmowych. Sięgali po nie między innymi Wajda, Rybkowski, Kawalerowicz i Różewicz. I chociaż nie zaleca się oglądania adaptacji filmowych „Brzeziny” z 1970 roku i „Panien z Wilka” z 1979 roku, zamiast przeczytania opowiadań Iwaszkiewicza, w ramach przygotowania do matury, to jednak warto sięgnąć do tych ekranizacji tuż po zapoznaniu się z treścią prozy. Będą doskonałym uzupełnieniem, dodatkiem, suplementem i jeszcze jedną formą spotkania z twórczością Iwaszkiewicza. Warto zrobić to również z powodu pamięci o reżyserze w 10. rocznicę jego śmierci, bowiem rok 2026 Senat RP ogłosił między innymi rokiem pod patronatem Andrzeja Wajdy. Kolejnym powodem jest stylizacja scen filmowych na dzieła wybitnego polskiego malarza Jacka Malczewskiego, co stanowi połączenie literatury, sztuki, filmu i ich twórców.

Miłość i śmierć, to siły napędowe życia

…i motywy przewodnie „Brzeziny”, której akcja dzieje się w leśniczówce lat trzydziestych ubiegłego stulecia, blisko lasku brzozowego, symbolicznego miejsca dla dwóch braci, starszego Bolesława i młodszego Stanisława. Obaj są uwikłani w życiowe dramaty i dwa odmienne światy. To właśnie w tym lesie spoczywa Basia, żona Bolesława i w tym miejscu pragnie spocząć Stanisław, który po latach podroży, zwiedzania świata, delektowania się muzyką i sztuką, przyjeżdża do rodzinnego domu, do zgorzkniałego, nieszczęśliwego, owdowiałego brata, aby zrealizować swój plan. Wydawałoby się, że w sytuacji, w której się znalazł, udręczony chorobą, pozbawiony nadziei, nie może zaznać już dobra, piękna i szczęścia. Ma wrażenie wypełnionego czasu, żalu i tęsknoty. To właśnie tutaj, w otoczeniu przyrody, rozliczenia z przeszłością, wspomnień i Bolesława, pragnie dokonać kresu życia spowodowanego śmiertelną chorobą. Zanim jednak tak się stanie, dane mu będzie jeszcze doświadczyć miłości, której nie znał.
Iwaszkiewicz w treści opowiadania wspomina również o sanatorium w Davos, w którym Stanisław, leczył się na gruźlicę, ale to nie w wielkim świecie, lecz w leśnym domu rozegrają się najważniejsze etapy z życia braci, a czytelnik doświadczy obserwacji uczuć, doznań człowieka uwikłanego w samotność i zbliżającą się śmierć oraz przemianę na skutek zakochania, co staje się przyczynkiem refleksji i rozważań nad istotą i celem życia.
Autor „Brzeziny” przybliża układ dwóch sił, miłości i śmierci, które stanowią o sensie i wartości życia, nadając miłości cechy nadprzyrodzone, szczególne, lecznicze i zbawcze. Dzięki niej w braciach następują przemiany i mimo zbliżającej się śmierci jednego z nich oraz tragizmu sytuacji, Stanisław odchodząc czuje się spełniony i pogodzony z losem oraz szczęśliwy. Natomiast Bolesław otwiera przed sobą możliwość podjęcia decyzji o opuszczeniu życiowej przystani i poznania nowego dotąd nieznanego mu świata. Zarówno jeden, jak i drugi, spragnieni miłości, doświadczając jej, potrafią wykorzystać pozyskane przez uczucie wiarę i siłę.
Autor opowiadania wskazuje na trud odnajdywania sensu w życiu, ze względu na jego nieprzewidywalność. Oto Stanisław stojąc na progu śmierci, czuje, że na nowo tchnęło w niego życie, wskrzesiła się w nim radość i pasja, a sprawcą tej sytuacji jest wiejska dziewczyna Malwina i uczucie, które narodziło się między nimi. Po jego śmierci, Malwina stanie się również kochanką Bolesława, aby ostatecznie wyjść za mąż za innego oblubieńca. Iwaszkiewicz wskazuje na nieobliczalność zdarzeń, zwroty akcji, niemożność porzucania nadziei i szans na odmiany losu, ponieważ każda chwila, na każdym etapie życia, może zadecydować o radykalnej zmianie.
Jego zdaniem wszystko się może w życiu zdarzyć na każdym jego etapie i w każdym momencie, czego dowodem są losy braci, jakże różnych od siebie, których mimo że dzieli brak dobrych relacji, odmienność osobowości i charakterów, zainteresowań, doświadczeń, a nawet bezwzględna zazdrość ze strony starszego z nich, to wobec miłości na równi stają się bezsilni i gotowi do podjęcia najtrudniejszych wyzwań. Jakby zostali wskrzeszeni na nowo i wezwani do dalszych działań odzyskując wiarę i nadzieję. Taki stan rzeczy stanowi o podobieństwach między nimi, starannie ukrywanych bliskich obydwóm pragnień i lęków.
U schyłku opowiadania spełniają się pragnienia każdego z nich, wypełnia się to, co nieuniknione, ale autor stara się powiązać tajemnicę śmierci z siłą miłości oraz znaleźć związek między nieuniknioną, konieczną, absolutną śmiercią i przemijaniem, a miłością, jako sensem, siłą witalną, energią, dynamizmem i wigorem życia, nawet w obliczu tragedii jaką jest odejście na wieczną wartą Stanisława. Śmierć brata i doświadczenie miłości również przez Bolesława, sprawiają, że z kolei on odkrywa w sobie uśpione pragnienie życia i szczęścia. Zdobywa się na odwagę opuszczenia leśniczówki, aby sięgnąć po nowe doświadczenia i dać sobie szansę bycia szczęśliwym.

“Brzezina”, obok “Panien z Wilka”, to jedno z dwóch obowiązujących opowiadań maturalnych w ramach jednej lektury na egzaminie z języka polskiego Polish A-level. Zadaniem ucznia jest zapoznanie się z treścią, motywami, charakterystyką bohaterów, analizą, problematyką i scenerią utworu, w którym nadrzędną rolę spełniają natura, przyroda, nastoje oraz ukazany jest kontrast między życiem, a śmiercią, nad którym dominującą i zwycięską siłą jest miłość obdarzona wszechmocą, potęgą i władzą, dla której nie ma rzeczy niemożliwych. Przekonujemy się o tym czytając „Brzezinę”, ale także sięgając do uniwersalnych motywów kulturowych i religijnych znanych z literatury i chociażby z 1. Listu do Koryntian, bliżej znanego jako „Hymn o miłości”, gdzie ów stan miłości jest rodzajem doskonałości i absolutu stanowiącego najwyższą wartość i zwycięstwo nad śmiercią.

Fot. Wikipedia: Jacek Malczewski “Śmierć”, Willa Atma